Mała wioska Podgórze, zwana dawniej Spasem, znajduje się około 8 km od Chełma w kierunku zachodnim, nieco na południe od trasy T12 Chełm – Lublin. Zabudowania wioski zlokalizowane zostały na północnym stoku Pagóra Janowskiego (w obrębie Wyżyny Lubelskiej) na wysokości 220 – 240 m n. p. m., poniżej stromej skarpy niewielkiego łańcucha wzgórz. W wiosce znajduje się mały kościółek o średniowiecznej genezie, który obecnie jest siedzibą parafii rzymsko – katolickiej, ale pierwotnie należał do Kościoła Prawosławnego, a potem Greko – Katolickiego.
Usytuowanie wsi na północnym skłonie malowniczego pagóra, z którego pierwotnie wypływały liczne źródła i strumyki, być może było związane z istnieniem tu jakiś reliktów kultu pogańskiego, z którym mogło być związane nieistniejące grodzisko pierścieniowate, wymienione przez biskupa unickiego Jakuba Suszę. Sakralność tego miejsca najprawdopodobniej zadecydowała o zbudowaniu tu kapliczki w okresie utrwalania się chrześcijaństwa na Ziemi Chełmskiej w XIII w., zgodnie z praktykami powszechnymi w okresie wprowadzania chrześcijaństwa zarówno w Polsce, jak i na Rusi, kiedy to niszczono stare kulty pogańskie i wykorzystywano ich miejsca pod budowę pierwszych kaplic, kościołów czy cerkwi.
W związku z remontem kościoła w Podgórzu w latach 90 – tych przeprowadzono tu pierwsze ratownicze badania 
archeologiczne i architektoniczne oraz wiercenia geologiczne, na podstawie których wyróżniono poszczególne fazy jego rozbudowy. Za najstarsze elementy kościoła uznano podłużne ściany obecnego prezbiterium, do których od strony wschodniej była dobudowana prostokątna wnęka mieszcząca ołtarz. Była to maleńka kapliczka, datowana przypuszczalnie na koniec XIII w. lub początek XIV w. Jej fundację należy przypisać ostatnim Romanowiczom, którzy wówczas panowali w pobliskim Chełmie. Posiadała ona jakieś nie do końca określone związki z pobliską wieżą w Stołpiu, którą uważa się za najstarszy zabytek architektoniczny w międzyrzeczu Wisły i Bugu o unikalnym charakterze bizantyjsko – ruskim.
Następny etap to prostokątny budynek, dobudowany do kaplicy od strony zachodniej przypuszczalnie na początku XV w., będący fragmentem dzisiejszej nawy kościoła. Według autorów badań miała się w nim znajdować siedziba monastyru, choć w opublikowanej literaturze historycznej występują sprzeczności i trudno się odnieść do momentu powstania monastyru w Podgórzu oraz czasu jego funkcjonowania.
W tra
kcie badań kościoła pozyskano pierwszą na terenie Chełmszczyzny liczną kolekcję szklanych pucharków dzwonowatych z okresu od końca XVI do XVIII w. Pucharki dzwonowate były typowymi naczyniami stołowymi służącymi do picia, ale mogły też pełnić funkcję liturgiczną. Obok kościoła w wykopie budowlanym pod nową (obecną) plebanię odsłonięto obiekt archeologiczny w postaci dużej jamy z bogatym wyposażeniem (min. całych naczyń), interpretowany jako ziemianka mieszkalna, który funkcjonował od drugiej połowy XIV w. po XV wiek. Mogła to być jakaś izba czeladna, w której mieszkała obsługa świątyni.
Malowniczo położona, mała wioska Podgórze (dawniej Spas) należy niewątpliwie do najstarszych miejscowości Chełmszczyzny na pograniczu polsko – ruskim, sięgających średniowiecza. Świadczą o tym materiały powierzchniowe z obrębu wsi, sam kształt wsi w postaci okolnicy, wyeksplorowana ziemianka, jak i najstarsze ściany prezbiterium obecnego kościoła. Kapliczka z pierwszej fazy rozbudowy obecnego kościoła byłaby najstarszą budowlą architektoniczną w międzyrzeczu Wieprza i Bugu obok kamiennej wieży w Stołpiu
(niewątpliwie z nią związanej) oraz wieży w Bieławinie na peryferiach Chełma, a także pallatium na Wysokiej Górce w Chełmie z XIII w. z tym, że to ostatnie znane jest tylko z wykopalisk i niewidoczne na powierzchni. Wymienione najstarsze zabytki architektury murowanej zaliczane do stylu bizantyńsko – ruskiego zasługują na szczególną ochronę konserwatorską, a sama wioska Podgórze – na dalsze badania archeologiczne i historyczne, które mogą odsłonić jeszcze niejedną tajemnicę.
Powyższy tekst przedstawia pobieżne streszczenie obszernego artykułu, który wydałam w formie książki elektronicznej, dostępnej pod poniższym linkiem. Artykuł przedstawia syntetyczny zarys dziejów wioski w ciągu wieków, z którego powyżej przedstawiłam tylko najciekawsze wątki. Tekst uzupełnia bogata literatura przedmiotu, liczne zdjęcia i ryciny obiektów zabytkowych oraz tabele klasyfikacyjne zabytków ruchomych. Artykuł powinien zainteresować archeologów i historyków oraz miłośników tutejszego regionu i turystów. Zachęcam do zapoznania się z całością ebooka, który jest dostępny pod tym linkiem: http://www.ekademia.pl/ebook/spas#t13480
Powyższe ilustracje przedstawiają: Mapa okolic Podgórza w skali 1:25000. Fazy rozbudowy kościoła według Marka Stasiaka i Andrzeja Kasiborskiego. Naczynia z ziemianki XIVw. Widok kościoła od strony południowej. Rysowała Ewa Hander. Fot. Tomasz Dzieńkowski. Rekonstrukcje naczyń wykonała Bożena Skolimowska.
Podobne artykuły
Kategoria: Polska ,Zabytki nieruchome ,Zabytki ruchome
